πυργος Τριγωνίου

Η τειχοπερίκλειστη πόλη

Περπατώντας στην Άνω Πόλη, η συνέχεια της Εθνικής Αμύνης προς τα βόρεια, η οδός Ελένης Ζωγράφου, είναι ταχείας κυκλοφορίας και σπάνια σας δίνει τη δυνατότητα να δείτε το ανατολικό τείχος με την ησυχία σας. Καλύτερα να περπατήσετε λοιπόν ώστε να μπορέσετε, απέναντι από το νοσοκομείο Γιώργος Γεννηματάς, να αναζητήσετε και την επιγραφή του μηχανικού Ορμίσδα που έκτισε άπαρτα τείχη, έχοντας τα χέρια του… καθαρά. «…τείχεσιν αρρήκτοις Ορμίσδας εξετέλεσε τηνδε πόλι(ν) μεγάλην χείρας έχων καθαράς (εννοεί από τη σφαγή του Θεοδόσιου). Ανηφορίζοντας στην Άνω Πόλη θα ξαναβρείτε τα τείχη φτάνοντας στην οδό Επταπυργίου και περνώντας την Πορτάρα, ώστε να βγείτε έξω από αυτό, στη βόρεια πλευρά του.
Η εντύπωση που προκαλούν τα τείχη σήμερα δε συγκρίνεται με αυτήν που έκανε στους δυτικούς περιηγητές η «τειχοπερίκλειστη», ως τα μέσα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη. Η πόλη και το τείχος τότε ήταν έννοιες ταυτισμένες και τα καλά –όπως η ασφάλεια από τις επιδρομές– πήγαιναν χέρι χέρι με τα άσχημα – όπως οι επιδημίες από την έλλειψη αερισμού και η «ασφυξία» του οικιστικού ιστού.
Το τείχος είχε συνολικό μήκος 8 χλμ. και από αυτά σώζονται σήμερα τα μισά. Το ύψος του έφτανε έως και τα 15 μέτρα με μέσο όρο τα 10-12 μ., το πάχος του από 2,50 έως 4,50 μ. και στο επάνω μέρος είχε επάλξεις. Ήταν κτισμένο κυρίως με μεγάλες ακατέργαστες πέτρες συνδεδεμένες μεταξύ τους με κονίαμα και με ενδιάμεσες ζώνες από πλίνθους. Οι πέτρες προέρχονταν από το λατομεία της περιοχής, είχαν πράσινη απόχρωση και αυτές έχουν χρησιμοποιηθεί στα περισσότερα μνημεία της πόλης.
Σε πολλά τμήματα του τείχους, όπως στο βόρειο ή στο δυτικό, θα δείτε στην εξωτερική του όψη κεραμοπλαστικό διάκοσμο (τόξα, ψαροκόκκαλα, σταυρούς, γεωμετρικά σχήματα), ή υλικά από παλιότερα μνημεία. Οι πύργοι που υπήρχαν στο μήκος του ήταν πολλοί, σήμερα σώζονται 60. Ανάμεσά τους ήταν οι –νεότεροι και κτισμένοι επί τουρκοκρατίας– Λευκός Πύργος και Τριγωνίου, ο πύργος του Ορμίσδα, του Μανουήλ Παλαιολόγου, του Τοπ Χανέ κ.α.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΕΙΧΟΥΣ 

Για την οχύρωση της Θεσσαλονίκης στα ελληνιστικά χρόνια υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία. Στα μέσα του τρίτου μ.Χ. αιώνα κατασκευάστηκε βιαστικά τείχος με τετράγωνους πύργους για την αντιμετώπιση βαρβαρικών επιδρομών, το οποίο έγινε η βάση της μεταγενέστερης οχύρωσης που διατηρήθηκε ως σήμερα. Ολοκληρώθηκε από τα τέλη του 3ου μέχρι τον 5ο αιώνα. Είχε σχήμα ακανόνιστου τετράπλευρου και πύργους κατά διαστήματα. Στα πεδινά τμήματα της πόλης ενισχύθηκε με τριγωνικούς και τετράγωνους προβόλους, προτείχισμα και τάφρο. Το τείχος προστάτευε την πόλη και από τη μεριά της θάλασσας. Επιγραφικές μαρτυρίες που βρέθηκαν επάνω του μας πληροφορούν για δομικές επεμβάσεις από τα παλαιοχριστιανικά χρόνια ως την τουρκοκρατία. Στην κορυφή του τείχους στα βυζαντινά χρόνια έγινε το τριγωνικό οχύρωμα της Ακρόπολης και στο ΝΔ του άκρο το λιμάνι του Κωνσταντίνου.
Με την εξέλιξη της τεχνολογίας του πολέμου τα τείχη έχασαν σταδιακά την οχυρωματική τους σημασία και θεωρήθηκαν εμπόδιο στην ανάπτυξη της πόλης. Στα τέλη του 19ου αιώνα οι τουρκικές αρχές άρχισαν την κατεδάφιση μεγάλων τμημάτων των τειχών ξεκινώντας από την παραλία και συνεχίζοντας μ’ ένα μεγάλο μέρος των ανατολικών και των δυτικών για εξυγίανση από τις επιδημίες. Η πόλη ανάσανε, αλλά ταυτόχρονα εξαφανίστηκαν για πάντα σημαντικά μνημεία – πύργοι και πύλες.

Info

Το τείχος είχε πολλές πύλες – οι πιο σπουδαίες από αυτές ήταν στα πεδινά και κατεδαφίστηκαν μαζί με αυτό. Οι πιο σημαντικές ήταν επτά: η Χρυσή, η Ληταία, η νέα Χρυσή Πύλη, η Ασωμάτων, η Κασσανδρεωτική ή της Καλαμαριάς και της Ρώμης. Στην Παλιά Πόλη θα δείτε ίχνη από την πύλη της Άννας Παλαιολογίνας, κοντά στον πύργο Τριγωνίου, την πύλη Εσκί Ντελίκ και Γενί Ντελίκ.